मकैको खतरनाक फौजि कीरा

मकैको खतरनाक फौजि कीरा

यो
कीराको अंग्रेजि नाम क्उयमयउतभचब
ाचगनष्उभचमब हो । यसले मकै
बाहेक धान, कपास र उखु जस्ता १८०
प्रजातिका बोटबिरुवाहरुमा पनि क्षति पुर्याएको
देखिन्छ । फौजको जस्तो ठुलो सबख्यामा एकसाथ
आक्रमण गरी बोट बिरुवाहरुको सम्पूर्ण भागहरु खाने
र अर्काे खेतमा पनि एकै साथ अक्रमण गर्ने भएकाले
यो किरालाई फौजि कीरा भनिएको हो । सर्वप्रथम
यो कीरा सन् २०१६ मा अफ्रिकामा देखिएको थियो
र तत्पश्चात अफ्रिकाको ४० भन्दा बढि देशहरुमा
यसले मकैमा क्षति पुर्याएको पाइन्छ । यसको लार्भाले
प्राय जसो कलिला बिरुवाहरुमा क्षति गर्दछ र मकैको
प्रजनन अवस्थामा बोटको घोगामा प्वाल बनाई क्षति
पुर्याएको सजिलै देख्न सकिन्छ । भारतमा सर्वप्रथम
यसको प्रकोप सन् २०१८ को जुलाईमा कर्नाटाका
राज्यमा देखिएको थियो । हाल यो कीरा बंगलादेश र
श्रीलंकामा पनि भेटिएको छ । अहिले सम्म नेपालमा
यो कीराको प्रकोप नदेखिए पनि किसानलाई यस
सम्बन्धि सर्तक गराउनु आवश्यक देखिन्छ । यो
कीराको बयस्कले एक रातमा १०० कि. मि. सम्मको
दुरी पार गर्न सकने क्षमता भएकाले एक राज्यबाट
अर्काे राज्यमा वा एक देश बाट अर्काे देशमा सर्न
सकने सम्भावना ब्यापक रहेको पाइन्छ ।
यसका असाधारण गुणहरु
 उडन सकने क्षमता तिब्र भएको,
 प्रतिकुल वातावरणलाई पनि सजिलै सहन सकने
,
 एकैचोटिमा धेरै सबख्यामा बच्चा उत्पादन गर्न
सकने,
 बिषादिको असरलाई सहन सकने ।
जीवन चक्र
यो कीराले फुल , लार्भा , प्यूपा र बयस्क गरी चार
अवस्थामा आफनो जिबन चक्र पुरा गर्दछ । फुलबाट
लार्भा ७ दखि ९ दिन , लार्भाबाट प्युपा ९ देखि २
९ दिन र प्युपाबाट बयस्क हुन १३ देखि २१ दिन
गरी यो कीराले एक बर्षमा करीब ३ दखि ४ पुस्ता
सम्म सन्तान उत्पादन गरेको पाइन्छ । यि मध्ये लार्भाले
बालीमा क्षति पुर्याउँछ । ब्यस्क किराले पातको
तल्लो भागमा करिब १०० देखि ३०० अन्डा थुप्रोमा
पार्दछ जुन कडा वस्तुले घेरिएको हुन्छ । लार्भाहरु हल्का हरियो देखी कालो रङ्गका हुन्छन भने
ढाडतिर पहेलो धर्सा पनि हुन्छ । पुतलिको
पछाडिको पखेटा सेतो र पारदर्शि हुन्छ भने
अगाडिका पखेटा खैरो रङ्गको हुन्छ जसमा
हल्का रङ्गका थोप्लाहरु हुन्छन । प्रत्येकको
अगाडिको पखेटाको टुप्पामा सेतो थोप्ला
हुन्छ । तापक्रम र खाघपदार्थले कीराको
जीवनचक्रको अवधी निर्धारण गर्छ । सुरुमा
चिसो र ओसिलो अनि त्यसपछि न्यानो
र आद्रता बढि भएको मौसम यसको
जीवनचक्रका लागि उपयुतm हुन्छ ।
क्षतिको प्रकार
फौजी कीराको चार अवस्था मध्ये लार्भाले
बिरुवाको सबैजसो भागमा हानी र्पु याउँछ ।
जमिन सुख्खा भएको बेला वा खडेरी परेको
बेला यसको प्रकोप धेरै हुने गरेको पाइन्छ ।
लार्भाहरु रातको समयमा बढी सक्रिय हुने
भएकोले दिनको समयमा खेतमा कीरा
नभेटिन पनि सकछ । र्भखरको लार्भा
अत्यन्त सानो हुनाले नाङ्गो आँखाले देख्न
कठिन हुन्छ । त्यसैले कीराको आक्रमण
थाहा पाउन पातमा पुर्याएको क्षति हेर्न
पर्दछ । मकैको पातमा यसले झयालको
सिसा जस्तो आकृति बनाएको देखिन्छ ।
अपरिपक्क लार्भाले सुरुमा पातको एक पट्टी
बाट खान शुरु गर्दछ र पछाडिको भागमा
भने यसले हानी र्पु याएको देखिदैन ।
बेर्ना अवस्थाबाट क्षति गर्न सुरु गरी यसले
कोपिला र मुना नष्ट नहुँदा सम्म क्षति
र्पु याउँछ । परिपक्क लार्भाले पातको छेउबाट
प्वाल बनाउदै निश्चित आकारमा पात खान्छ । यसले
बिरुवाको फेदबाट नै काटी पुरै बिरुवा ढलाउन पनि
सक्छ । साथै पातमा किराको दिशा पनि देखिन्छ ।
लार्भाको अत्याधिक आक्रमण भएमा यसले ठुलो
क्षति र्पु याउन सक्छ ।
रोकथाम तथा नियन्त्रणका उपायहरु
 खेतिपातिको तौरतरीकामा ध्यान दिने जस्तै
स्वस्थ बिउँको प्रयोग, उचित मात्रामा बिरुवाको
मलखादको प्रयोग, सहि समयमा सिचाई
इत्यादि ।
 कीरा अवरोधक मकैका जातहरु लगाउने,
 यसका पुतली समाउन वत्तिको पासो वा
फेरोमोनको पासो प्रयोग गर्ने,
 मकैको अगौटे जातहरुको प्रयोग गर्ने,
 खेतमा भएका झारपातहरुलाई उचित
ब्यवस्थापन गर्ने,
 मकैको घोगा समयमै टिप्ने,
 शिकारी कीरा जस्तै माकुरा, भुई खपटे, इत्यादी
फौजि कीराको शत्रु भएकोले यिनको सँरक्षणमा
ध्यान दिने ,
 लार्भाहरु मकैको ठुटोमा लुकेर बस्ने र अचल
अवस्थामा माटोमा रहने हुनाले बाली कटान
गरीसकेपछि बालीको अवशेष नष्ट गर्ने ,
 धान काटिसकेपछि ३–४ दिन सम्म खेतमा पूर्र्ण रुपले पानि पटाई खेतमा भएका लार्भाहरु नष्ट
पार्ने ,
खेत खालि भएको बेला खनजोत गरेर लार्भालाई
नष्ट गर्ने ,
जैबिक बिषादिको रुपमा द्यत २ गा्रम प्रति लिटर
पानिमा मिसाई छर्ने ,
रासायनिक बिषादिको रुपमा म्भतिबmभलतजचष्ल
द्द।ड ५ भ्ऋ (डेसिस) १–२ ५ प्रति लिटर
पानिमा मिसाई छर्ने ,
एकिकृत शत्रुजिव व्यवस्थापन पद्धति (बाली
निरीक्षण) ः यो कीरा नियन्त्रणका निम्ति
रासायनिक बिधि बाहेक अन्य तरीकाहरु पनि
छन् । यसको व्यवस्थापनको उतम उपाय एकिकृत
शत्रुजिब व्यवस्थापन पद्धति हो । यो कीराको
नियन्त्रण गर्न शुरु देखि नै बाली निरीक्षण गरीराख्न
पर्दछ र कीरा देखिएको खण्डमा तत्काल नियन्त्रण
गर्नु पर्दछ । यो कीराको लार्भा जति सानो हुन्छ
, यसको नियन्त्रण गर्न उतिनै सजिलो हुन्छ ।
मकैको बोट प्रजनन अवस्थामा नपुगुन्जेल सम्म
बाली निरीक्षण गरि राख्नु पर्दछ । प्रजनन अवस्था
पछि यो कीराका लार्भाहरु बोटमा देखिएपनि
बाली जोगाउन असम्भव नै हुन्छ । त्यसैले
शुरुवाती अवस्था देखि नै यसको निरीक्षण गर्नु
महत्वपूर्ण हुन्छ ।